Giriş: Yağlı Güreşin Omurgası ve Deri İşleme Sanatı
Türk kültür mirasının ve er meydanlarının en köklü sembollerinden biri olan yağlı güreş, yalnızca teknik bir spor değil; aynı zamanda derin ritüellere ve zanaat geleneklerine dayanan yaşayan bir mirastır. Bu mirasın merkezinde ise pehlivanın adeta ikinci bir teni haline gelen kispet yer alır. Özel yöntemlerle işlenen derilerden, binbir emekle dikilen kispet, güreşçinin meydandaki duruşunu, hareket kabiliyetini ve müsabakanın kaderini doğrudan etkiler. Bu yazımızda, Tekstil Dershanesi Bilgi Deposu okurları için kispetin kelime anlamından köklü tarihçesine, yapım aşamalarındaki geleneksel zanaat sırlarından anatomik parçalarına kadar tüm detayları kapsamlı bir rehberde bir araya getirdik.
Kispet Kelime Anlamı ve Dilimize Geçişi
Kispet sözcüğü, etimolojik olarak Mezopotamya kültür alanından günümüze ulaşmış zengin bir dil mirasına dayanır. Köken itibarıyla Akadçadan Arapçaya geçen kelime, Arapçada "kisve" veya "kisvat" şeklinde yer bulmuş ve belden aşağı giyilen giysi anlamında kullanılmıştır. Zamanla Türkçeye kazandırılan bu terim, Anadolu'nun farklı yörelerinde ilk formuna sadık kalınarak "kisvet" şeklinde de telaffuz edilmektedir.
Güreş terminolojisinde kispet; vücudun bel kısmından başlayarak baldırın üstüne kadar olan bölümünü kaplayan, kuşaksız, düğmesiz ve iliksiz olarak tamamen deriden imal edilen özel giysiyi ifade eder. Kelimenin Türkçeye geçiş dönemi büyük olasılıkla Selçuklular zamanına rastlamaktadır. Selçuklu Devleti döneminde güreş müsabakaları Türk-Oğuz töresine göre düzenlense de spor ve giyim terminolojisi Farsça ile Arapçadan belirgin biçimde etkilenmiştir. Dolayısıyla kelime, Arapçadan Farsçaya, ardından da dilimize transfer olarak yerleşmiştir.
Kispetin Tarihçesi ve Türk Güreş Kültüründeki Yeri
Geleneksel spor tarihçiliğinde kispetin yalnızca yağlı güreşin doğuşuyla ortaya çıktığına dair yaygın fakat eksik bir kanaat mevcuttur. Oysa tarihi bulgular, Türklerin güreşirken deriden yapılmış koruyucu giysiler giyme geleneğinin çok daha eski devirlere uzandığını göstermektedir.
İskit/Saka Türklerine ait arkeolojik kazılarda çıkarılan kemik bir avadanlık üzerindeki güreşçi figürleri, Türklerin milattan önceki dönemlerde dahi güreş esnasında özel deri kıyafetler kullandığını doğrulamaktadır. Benzer şekilde, 9. yüzyıl civarında şekillendiği kabul edilen ünlü Manas Destanı metinlerinde de kahramanların güreşirken deri pantolon ve kispet benzeri giysiler kuşandığı açıkça anlatılmaktadır. Bu tarihsel veriler, kispetin İslamiyet öncesi Türk bozkır kültüründen süzülüp gelen köklü bir gelenek olduğunu kanıtlamaktadır.
Kispet Hangi Deriden Yapılır? Deri Seçimi ve Malzeme Özellikleri
Bir kispetin kalitesi ve pehlivana sunduğu konfor, kullanılan derinin cinsi ve niteliği ile doğrudan ilgilidir. Kispet yapımında genel olarak manda, malak (manda yavrusu), dana, keçi veya sığır derilerinden elde edilen vaketa veya vidala cinsi deriler tercih edilir.
Kispet üretiminde dikkat edilen en kritik husus, derinin kesinlikle genç hayvanlardan elde edilmiş olmasıdır (genellikle 2 ile 2,5 yaş arası). Genç hayvan derisi hem yüksek mukavemete sahiptir hem de esnek ve yumuşaktır. Bu esneklik, pehlivanın er meydanında rahat hareket etmesini sağlar. Eski pehlivanların "Kispet, pehlivanın yarısıdır" sözü, kıyafetin sporcu başarısındaki kritik rolünü vurgular. Vücuda tam oturmayan, çok dar veya aşırı bol bir kispet, rakibe kolay oyun imkânı tanıyarak yenilgiye zemin hazırlayabilir.
Manda Derisinden Dana Derisine Tarihsel Dönüşüm
Eski dönemlerde kispetler ağırlıklı olarak manda derisinden imal edilmekteydi. Koca Yusuf, Kurtdereli Mehmet Pehlivan, Adalı Halil ve Kara Ahmet gibi devasa cüsseli ("sallı") tarihi pehlivanlar, manda derisinden yapılan ağır kispetler giyerlerdi. Bu kispetlerin kuru ağırlığı dahi 13 kg ile 17 kg arasında değişmekteydi. Müsabaka öncesinde yağlanan ve suyu emen kispetler daha da ağırlaşıyordu. Nitekim Evliya Çelebi, ünlü Seyahatname eserinde Edirne Güreşçiler Tekkesi'ni anlatırken 50-60 kg ağırlığa ulaşan camız (manda) derisinden kispetlerden bahsetmektedir.
1963 yılından itibaren ise manda derisi kispetlerin yerini, günümüzde de kullanılan ve ağırlığı 2 kg ile 4 kg arasında değişen dana derisi kispetler almıştır. Yaşayan kispet ustaları, bu değişimin temel nedenlerini şu şekilde sıralamaktadır:
-
120 kilogramı aşan dev cüsseli pehlivan kuşağının zamanla azalması,
-
Güreş yapılan meydanların (er meydanlarının) zemin şartlarının ve altyapısının iyileştirilmesi,
-
Pehlivanların hareket kabiliyetini ve hızı ön plana çıkaran modern antrenman tekniklerine yönelmesi.
Geleneksel Usullerle Kispet Yapımı ve Aşama Aşama Ustalık
Kispet yapımı; kesiminden kalıplanmasına, dikiminden motiflenmesine kadar yüksek sabır, titizlik ve ustalık gerektiren geleneksel bir saracılık zanaatıdır. 1960'lı yıllardan önce tamamen el emeği ile yürütülen süreç, günümüzde usta ellerde teknolojinin imkânlarıyla harmanlanarak sürdürülmektedir.
1. Derinin Hazırlanması ve Tabaklanması
Kispet yapımında kullanılacak deri, hayvan yüzüldükten sonra 1-2 saat içerisinde tuzlanarak ters çevrilmeli ve vakit kaybetmeksizin tabakhaneye ulaştırılmalıdır. Aksi halde deri kokuşur ve kullanılamaz hale gelir. Tabakhanede kimyasal ve bitkisel işlemlerden geçen deri, çürümeye karşı dayanıklı ve esnek bir yapı kazanır. Bir kispet imalatında, derinin en kaliteli kısımları seçildiğinden genellikle iki adet dana derisi kullanılır.
2. Kesim ve Kalıplama (40-45 Parça)
Bir kispet toplamda 40 ile 45 parçanın bir araya getirilmesiyle oluşur. Kesim işleminde genel olarak makas, kalın derilerde ise "bıçkı" adı verilen özel saraç aletleri kullanılır. İlk olarak kemer işlevi gören kasnak bölümü üç parça halinde kesilir. İçine eklenen sertleştirici katmanla birlikte dört parçaya tamamlanır. Bu aşamada kasnak içerisine urgan yerleştirilir. Urganın sağlamlığı hayati önem taşır; zira rakip pehlivan "kazık çakma" oyununu uyguladığında kispetin belden çıkmamasını sağlayan ana unsur bu urgandır. Urgan koparsa kispet belden çıkar ve pehlivan mağlup sayılır.
3. Yapıştırma, Şekillendirme ve Dikiş
Kasnak, bacak ve ara parçalar (hazne/apuç) kesildikten sonra parçalar özel solüsyon yapıştırıcılar ile birleştirilir. 1970'lerden önce bu işlem, İzmir civarında yetişen bir otun kökünden elde edilen "çiriş" maddesiyle yapılmaktaydı. Kalıba alınan parçalar kurumaya bırakılır ve ardından tunçtan yapılmış muşta ile vurularak derideki pürüzler giderilir.
Şekillendirmenin ardından dikiş safhasına geçilir. Kispet üzerindeki dikişlerin yoğun olmasının özel bir işlevi vardır: Dikiş deriyi sertleştirir. Bu sertlik, rakip pehlivanın kispeti kolayca kavrayarak kavramalı oyunlar yapmasını ve rakibini havaya kaldırmasını engeller. Vücudun eklem ve direnç noktalarına iki önde, iki arkada olmak üzere "toparlak" adı verilen yuvarlak takviye parçaları eklenir. İki iğne ve polyester iplik kullanılarak "biz" yardımıyla yapılan el dikişi işlemleri yaklaşık bir tam gün sürer.
4. 'Kurt Ağzı' Kesimi ve Kırmızı Kurdele Geleneği
Kispetin ön kısmının biraz aşağıda, arka kısmının ise daha yukarıda tasarlandığı özel kesime pehlivanlar arasında "Kurt Ağzı" denir. Eğer kasnak bölümü pehlivanın göbeğinin üzerine çıkacak şekilde düz yapılırsa, müsabaka esnasında mideye baskı yaparak pehlivanın rahatsız olmasına ve kusmasına neden olur.
Tamamlanan kispet teslim edilirken üzerine kırmızı kurdele bağlanır. Bu kurdele, kispetin yeni, sıfır ve ilk kez sahibi olan pehlivan tarafından giyileceğini simgeler.
Kispetin Anatomik Parçaları ve İşlevleri
Kispet, pehlivanın hem korunmasını sağlayan hem de güreşin teknik oyunlarına zemin hazırlayan 7 ana anatomik parçadan oluşur:
-
Kasnak: Kispetin bele oturan, dört parmak genişliğindeki en kritik bölümüdür. Rakibin kavranmasını zorlaştırmak için 5-6 kat deriden veya arasına kösele konularak sert imal edilir. İçindeki urgan ipi "şak" adı verilen yarıktan geçirilerek bel sıkıca bağlanır.
-
Hazne (Apuç): Kispetin apış arasına gelen kısmıdır. İki kat yumuşak deriden yapılarak pehlivanın hassas dokularının zarar görmesi engellenir.
-
Arka: Kispetin kalça ve arka bölümünü kaplayan kısımdır. Pehlivanın rahat hareket edebilmesi için hafif bol kesim yapılır.
-
Oyluk: Kasnaktan dize kadar uzanan uyluk bölgesidir. Vücudu sarmasına rağmen sıkmayacak şekilde dikilir. Ustalar bu bölgenin ön yüzünü zengin dikiş motifleriyle süslerler.
-
Paça: Dizden şirazeye kadar olan alt kısımdır. İçine keçe veya bez (paçabent) konularak baldıra ip vasıtasıyla üç kat halinde sarılır. Bu üç kat sarım gelenekte "şeriat, tarikat ve hakikat" mertebelerini simgeler.
-
Şiraze: Kispetin en alt kenar bitim noktasıdır. Estetik görünüm sağlamak amacıyla ustalar tarafından üçgen veya dişli motiflerle kesilir.
-
Ayna: Kispetin diz kapağına denk gelen ön bölümüdür. Müsabaka esnasında dizlerin yere temasıyla oluşacak aşınmalara karşı ikinci bir deri katmanı ile güçlendirilmiştir.
