YÜN ELYAFI(WO)

YÜN → DOĞAL LİF → HAYVANSAL LİF → DERİ ÜRÜNÜ

ELDE EDİLMESİ:

Yün elyafı, temel olarak koyun, keçi, deve, lama ve tavşan gibi hayvanlardan kırkım yoluyla elde edilen, doğal, protein yapılı (keratin) ve kıvrımlı bir hayvansal elyaftır. Bu tür yüne kırkım yünü denir. Bu yünün ticari değeri diğer yöntemlerle elde edilenlerinkinden yüksektir.

Kasaplık hayvanların kesildikten sonra derilerinin işlenmesi ile elde edilen yüne ise tabak yünü veya kasap başı yünü denir. Herhangi bir nedenle ölmüş hayvanın postundan elde edilen yün ise post yapağısı adını alır.

Canlı hayvandan kırkım işi genellikle el makası veya bu iş için geliştirilmiş motorlu aletlerle yapılır. Yün elyafı genellikle dağıtılmadan bir bütün olarak kırkılır ve toplanır. Buna yörelere göre tulup, gömlek veya tulum gibi adlar verilir. Elde edilen yapağı, liflerin inceliğine ve uzunluğuna göre sınıflandırılır. Çünkü koyunun farklı bölgelerindeki yünler farklı kalitededir. Omuz, yan ve boyun yünleri, sırt yünlerinden daha değerlidir. Baş, karın ve bacak yünleri ise en düşük kalitedeki yünlerdir.

Yün ipliğe dönüştürülmeden önce, ham liften kir, yün yağı (lanolin), yün teri gibi maddelerin uzaklaştırılması için yıkanmalıdır. Yün deterjanlı suda yıkandıktan sonra durulanır ve kurutulur.

YETİŞTİRİLDİĞİ YERLER:

Türkiye'de yoğun olarak Trakya (Kıvırcık), İç/Doğu Anadolu (Karaman) ve Bursa/Balıkesir (Merinos) yörelerinde, dünyada ise Avustralya, Yeni Zelanda ve Çin gibi ülkelerde üretilir.

FİZİKSEL YAPISI:

Epiderm tabaka(pul tabakası)
Korteks tabakası
Medüla (kıl özü)

Epiderm veya kütikül tabaka elyafın en dış yüzeyidir. Balık pullarına benzer görünüştedir. Bu şekil mikroskop altında kolayca görünür ve yün elyafının karakteristik özelliğidir. Pullar elyafın esas kısmının korunmasına yardım eder ve ona sertlik verir.

Korteks, yün elyafın ana parçasıdır. Uzun kat kat iplik şeklinde hücrelerden ibarettir.

Medüla, elyaf boyunca uzanan ve farklı şekillerdeki medüla hücreleri ile gevşek olarak doldurulmuş bulunan dar bir kanaldır. İnce elyafta bu bir tek kanal halinde, kaba yünlerde ise birbirine paralel şekilde birkaç kanal halindedir.

KİMYASAL YAPISI:

%33 keratin (yün proteini)
%28 ter tuzları
%26 kir
%12 yün yağı
%1 inorganik maddeler

ENİNE VE BOYUNA KESİTİ:

Yün lifinin mikroskop altında, boyuna kesitinde yüzeydeki pul tabakası belirgin şekilde görünür

FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ:

Yünün en yaygın doğal renkleri, koyunun cinsine ve beslenmesine bağlı olarak kırık beyaz, ekru, krem, bej, kahverengi, gri ve siyah tonlarıdır.
Lif inceliği, yün sınıflandırılmasında ve kalitesinin belirlenmesinde önemli rol oynamaktadır. Koyun ırklarında yapağı inceliği genetik yapılarındaki farklılıktan kaynaklanmaktadır. Bununla birlikte yapağı inceliği cinsiyet, yaş, vücudun farklı bölgeleri, beslenme, bakım gibi faktörlere bağlıdır. Aynı sürü içerisinde koyun yapağısının koç yapağısından, kuzu yapağısının ergin koyun yapağısından daha ince ve yumuşak lif gömleğine sahip olduğu bilinmektedir. Ayrıca en ince yapağı omuzda, en kaba yapağı but bölgesindedir. Karın altında, ayaklara geçişte yapağı belirli derecelerde kabalaşır.

Yünde genel olarak ince lifler uzun, kalın lifler ise kısadır. Lifler inceldikçe kalitesi de o oranda yükselir. Liflerin inceliği, çaplarının ölçülmesiyle anlaşılır. Liflerin inceliği, mikron (μ= 10-4 cm) ile ölçülüp S derecesi ile ifade edilir. . 's büyüdükçe elyaf incelir.

Yün elyafın üzerindeki pulların şekli ve dizilişleri, elyafın inceliğine etki eder. İnce yünde tek bir pul elyafın bütün etrafını sarar. Elyafın çapı arttıkça pulların sayısı da artar.

Yünde ince lifler kısa, kalın lifler uzundur. Yünde kalite sınıflarının tespitinde ortalama lif uzunluğuna önem verilir. Lif ne kadar uzun olursa eğirme esnasında temas edilen yüzey o derece artar, bu da tutunma kuvvetini artırarak mukavemeti artırır.
Yoğunluğu 1,30–1,32 g/cm³arasındadır.
Yün en fazla nem çeken elyaftır. Kendi ağırlığının yarısı kadar nem çekebilir. Yün elyafı için genel kabul gören ticari nem miktarı %17 ile %18,25 arasındadır.
1 cm'deki kıvrım sayısı yünün yarıçapı ile orantılı olarak değişir. İnce yünlerde cm'de 10, orta kalınlıktaki yünlerde 4-8, kaba yünlerde ise 1-2 kıvrım bulunur.
Yün lifindeki pullar elyafı tamamen kapatacak şekilde ve daha az çıkıntılı ise lif daha parlak olur. Uzun ve kaba yünlerde bu nedenle parlaklık daha fazladır.
Bir tutam elyafın sıkıştırıldıktan sonra kuvvetin ortadan kalkması ile eski şeklini alabilmesine yaylanma yeteneği denir. Halı, döşemelik ve yatak yapılacak yün elyafta bu özellik aranır. Yumuşak yünlerde bu yetenek azdır. Sert ve kaba lifler bu amaç için uygundur.
Yün elyafının üstündeki pullar; sıcaklık, basınç ve alkali veya asit çözeltilerinin etkisi ile mekaniksel hareketler sonucu birbirlerine kenetlenir. Lifler birbiri üzerine dolanır, düğümlenir. Bu olaya yünün keçeleşmesi denir. Keçeleşme özelliği daha çok ince yünlerde kendini gösterir.
Yün son derece esnektir ve kırıştıktan veya şekil değiştirdikten sonra asıldığında orijinal şeklini alır. Kuru haldeyken yaklaşık %10 ila %30, ıslak haldeyken ise %40 ila %50 oranında esner.
Yün lifi, doğal lifler arasında nispeten düşük bir mukavemete sahiptir. 15-20 cN/tex kopma mukavemetine sahiptir. Yün ıslandığında mukavemeti %10-20 oranında azalır.
Kuru koşullarda %25-35, ıslak koşullarda ise %45-50'ye kadar ulaşabilen yüksek kopma uzamasına sahiptir.
Yün mükemmel yalıtım özelliklerine sahiptir. Yünün fiziksel yapısı lifler arasındaki havanın büyük miktarını hapseder ve ürünü giyen kişi ile çevre arasında bir tampon ya da koruyucu kalkan görevi görür. Bu nedenle yünlü giysiler kişileri soğuk, sıcak, rüzgâr ve yağmura karşı korur.
KİMYASAL ÖZELLİKLERİ:
Yün lifleri asitlere karşı oldukça yüksek direnç gösterir ve bazik ortamlara kıyasla asidik ortamları tercih eder. Seyreltik asitlerden zarar görmeyen yün, %2-4'lük sülfürik asit ile (H₂SO₄) karbonizasyon işlemine tabii tutulur. Yün lifinde karbonizasyon, yapağıdaki diken, ot ve tohum gibi bitkisel kalıntıları (selülozu) sülfürik asit ve ısı kullanarak kömürleştirip uzaklaştıran bir ön terbiye işlemidir. Ancak derişik ve kuvvetli mineral asitler yünü parçalar.
Sodyum ve potasyum karbonat, tersiyer sodyum fosfat, amonyak ve sabun gibi zayıf alkalilerin seyreltik çözeltileri yün elyafa etki etmez. Seyreltik sodyum ve potasyum hidroksit çözeltileri ise yünü etkiler. %5'lik sodyum veya potasyum hidroksitle kaynatıldığında tamamıyla çözünür.
Yün, sıcaklıktan etkilenir. 100-105 ^oC'de uzun süre tutulduğunda hidrasyon suyunu kaybetmekten dolayı sert, gevşek ve dayanıksız bir hal alır. Daha yüksek sıcaklıklara ısıtıldığında ise bozunmaya başlar. Yün, alevle temas ettiğinde yavaşça yanar, yanmış saç/kıl kokusu çıkarır ve siyah, kolayca ufalanan gevrek bir artık bırakır.
Güve ve larvaları yünlü kumaşlara, giysilere ve halılara ciddi zararlar verir. Özellikle giysi güvelerinin larvaları, keratin içeren liflerle beslenerek kumaşlarda delikler ve kalıcı hasarlar oluşturur. Karanlık, nemli ve durgun ortamları seven bu zararlılar, yünlü ürünleri hızlıca kullanılmaz hale getirebilir.
Mantar ve bakteriler yüne ciddi zarar verir. Özellikle nemli ve sıcak ortamlarda yün lifleri üzerinde çoğalarak küflenmeye, renk değişimine (lekelenme), kötü kokuya ve liflerin yapısının bozularak mukavemetinin azalmasına (çürümesine) neden olurlar.
.Işık etkisi yün elyafı kırılgan ve gevşek hale getirir, boya alımını azaltır.
KULLANIM ALANLARI:
Yün elyafı kaban, palto, pantolon, kazak, gömlek, çorap, ve iç çamaşırı gibi ürünlerin yapımında kullanılır.
Yün elyafı yatak, yastık, yorganlarda dolgu malzemesi olarak kullanılır.
Yün elyafı halı ve döşemelik üretiminde kullanılır..
Yün yağı kozmetik ürünlerinde kullanılır
KAYNAK: Tülay PASLIOĞLU