İPEK ELYAFI(SE)

 İPEK → DOĞAL LİF → HAYVANSAL LİF → SALGI ÜRÜ

ELDE EDİLMESİ:

            Bu tür lifler böceğin salgısından elde edildiği için salgı kökenli lifler olarak bilinir. Hayvansal lifler içerisinde bu grupta yer alan en önemli lif ipektir. İpek doğada filament hâlinde bulunan tek doğal liftir. İpek, ana vatanı Doğu Asya olan bombyx mori türü ipek böceğinden elde edilir.

İpek böceğinden ipek elde etme süreci şöyledir:

• Besleme ve Büyüme: İpek böceği larvaları (tırtıl), yaklaşık 24-26 gün boyunca bol miktarda dut yaprağı ile beslenerek büyütülür.
• Koza Örme: Olgunlaşan tırtıllar, ağızlarından salgıladıkları sıvı ipekle etraflarına koza örmeye başlar.
• Hasat: Kelebek kozayı delip ipliğe zarar vermeden önce kozalar toplanır. İpek kozasının delinmesini önleyerek ipliğin bütünlüğünü korumak için, tırtılın kelebeğe dönüşüp kozayı delmesinden önce kozalar sıcak suya veya sıcak su buharına maruz bırakılarak içindeki tırtılın yaşamına son verilir. Bu işleme "koza boğma" denir.
• Sıcak Su İşlemi: Toplanan kozalar, içindeki ipek liflerini birbirine bağlayan yapıştırıcı maddenin (serisin) çözülmesi ve iplik ucunun bulunması için sıcak su veya buhar dolu kazanlara atılır.
• İpek Çekimi: Yumuşayan kozalardan tek bir ipek teli elle veya makinelerle (çıkrık) çekilerek çıkarılır.

•  

  Çekilen ince ipek iplikler bir araya getirilerek daha kalın ve dayanıklı ham ipek iplikleri oluşturulur. 

• YETİŞTİRİLDİĞİ YERLER:

     Türkiye'de ipek üretimi (ipekböcekçiliği) en yoğun olarak Diyarbakır (özellikle Kulp ilçesi), Bursa, Bilecik, Hatay, Sakarya, Eskişehir, Muğla ve Antalya civarında yapılmaktadır. Dünyada ise en büyük ipek üreticileri Çin ve Hindistan olup, bunları Özbekistan, Brezilya ve Tayland izlemektedir.

• FİZİKSEL YAPISI:

  İki adet üçgen fibroin filamentinin serisin ile birleşmesinden oluşur.

•  

  

   

  KİMYASAL YAPISI:

  %75-83 oranında fibroin (yapısal protein) ve %17-25 oranında serisin (yapışkan zamk) içerir.

•  

  

   

  FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ:

• İpeğin doğal rengi, en yaygın tür olan dut ipeğinde genellikle fildişi, krem veya kirli beyaz tonlarındadır. İpek böceğinin beslendiği yapraklara bağlı olarak sarı, gri, açık yeşil, hatta pembe gibi doğal renklerde de olabilir.
• 12-30 mikrometre (1,3-8 denye) çapıyla çok ince ve pürüzsüz bir liftir. Koza dış katmanlarında lifler daha kalın, iç katmanlara doğru daha ince bir yapı gösterir.
• İpek lifi, 1000-3000 m gibi oldukça uzun kesintisiz filament yapısına sahiptir. Çekilebilir uzunluk bir kozadan koparılmadan tek seferde kaç metre kesintisiz ipek alınabileceğini gösterir. Bu değer yaklaşık 600-900 m civarındadır.
• Yoğunluğu 1,30–1,40 g/cm³arasındadır.
• İpek lifinin nem çekme özelliği çok yüksektir. Islaklık hissi vermeden% 30’a kadar nem çekebilir. Standart ticari rutubet (nem) oranı %11'dir.
• İpek lifi, mikroskobik düzeyde oldukça pürüzsüz, üçgenimsi prizma benzeri yapısı sayesinde üzerine düşen ışığı doğrusal ve düzenli yansıtarak benzersiz, doğal bir parlaklık oluşturur. Pürüzsüz olması aynı zamanda yumuşak bir tuşe sağlar.
• İpek lifi, oldukça elastik bir doğal elyaf olup, kopmadan önce orijinal uzunluğunun yaklaşık %14 - %20'si oranında esneyebilir. Zamanla veya yoğun kullanımda orijinal şekline dönme eğilimi azalır. 
• İpek lifi, yüksek kopma mukavemeti (3,5-5 g/denye) ve belirgin kopma uzaması (% 15-25) ile doğal lifler arasında en sağlam olanlardan biridir. Islakken mukavemeti %15-20 oranında azalır ancak esnekliği sayesinde yüksek çekme direncine dayanır.
• Kuru koşullarda %25-35, ıslak koşullarda ise %45-50'ye kadar ulaşabilen yüksek kopma uzamasına sahiptir.  İpek ıslandığında mukavemeti %15-20 oranında düşer.

• KİMYASAL ÖZELLİKLERİ:

   

• Kuvvetli asitlerin seyreltik çözeltileri ipekte herhangi bir bozunmaya sebep olmaz. Yüksek sıcaklıklarda ve yüksek konsantrasyonlarda bu etki artar.
• Seyreltilmiş alkaliler, ipeğin parlaklığını kaybettirir. Bazik çözeltiler soğukta ipek lifinde şişme meydana getirir. Ayrıca yüksek sıcaklıklarda ve uzun sürede etkileşim ipeğin bozunmasına neden olur.
• İpek protein (fibroin) esaslı bir lif olduğu için yüksek sıcaklıklara karşı hassastır. Yüksek ısı, lifin yapısını bozabilir ve sararmasına yol açabilir.  İpek ürünler, düşük sıcaklıkta veya buharsız olarak, tersten ütülenmelidir. 175 derecede yanar ve amonyak gazı çıkarark parlak bir alevle eriyormuş gibi yanar. Saç ve boynuza benzer bir koku verir. Yandığı zaman siyah, gevrek ve az bir kül bırakır.
• Güve ve larvaları ipekli kumaşlara, giysilere ciddi zararlar verir. Özellikle giysi güvelerinin larvaları, keratin içeren liflerle beslenerek kumaşlarda delikler ve kalıcı hasarlar oluşturur.
• İpekli kumaş nemli ve havasız ortamda saklanırsa küflenir. Doğal bir lif olduğu için küf mantarları ipek liflerine tutunabilir, leke yapabilir ve kalıcı zarar verebilir. İpek giysilerin küften korunması için kuru, havadar yerlerde saklanması ve neme maruz bırakılmaması gerekir.
• Doğrudan ve uzun süreli güneş ışığı ipeğe zarar verir. Güneşin ultraviyole (UV) ışınları ipek liflerini zayıflatarak kırılgan hale getirir, kumaşın dokusunu bozar ve renklerin solmasına neden olur. İpekli ürünleri gölgede kurutmak ve güneş almayan yerlerde saklamak ömrünü uzatır.

•  

   

• KULLANIM ALANLARI:

   

• İpek elyafı gömlek, elbise, abiye kıyafetler, iç çamaşırı, gibi ürünlerin yapımında kullanılır.
• İpek elyafı eşarp, kravat, fular yapımında kullanılır.
• İpek elyafı halı dokumada kullanılır.

• İpek elyafı nevresim, perde yapımında kullanılır.

•  KAYNAK:Tülay PASLIOĞLU( TEKSTİL DERSHANESİ)