ELYAF KARIŞIMLARI

Elyaf karışımı (lif harmanı), farklı elyaf türlerinin bir araya getirilmesi işlemidir.

AMAÇLARI:

Farklı liflerin avantajlı yönlerini birleştirmek
Mukavemeti, aşınma direncini, esnekliği arttırmak
Farklı tutum sağlamak
Estetik yönden farklı görüntüler elde etmek
Kullanım kolaylığı sağlamak
Maliyeti düşürmek
Randıman ve kaliteyi yükseltmek (Kısa liflerin arasına bir miktar uzun lif karıştırıldığında bu lifler taşıyıcı görevi yaparak üretimde kolaylık sağlar)

ELYAF KARIŞIMLARINDA BİLEŞENLERİN-ORANLARININ TESPİTİ

Elyaf karışımlarında bileşenlerin ve oranlarının belirlenmesi, tekstil ürünlerinin kalitatif (cins-nitel) ve kantitatif (miktar-nicel) analizini içeren teknik bir süreçtir.

1. Kalitatif (Nitel) Analiz - Liflerin Cinsinin Saptanması

Mikroskobik İnceleme: Liflerin enine ve boyuna kesitleri mikroskop altında incelenerek yapıları (pulcuklu, kanallı, pürüzsüz) sayesinde türleri belirlenir.
Yakma Testi: Lifler yakılarak yanış şekline, kokusuna, duman rengine ve kalıntılarına bakılır. (yün yanan saç kokusu, pamuk yanan kağıt kokusu verir, polyester sert siyah boncuk tanesi şeklinde kalıntı bırakır).
Boyama Testleri: Karışım, belirli elyaf türlerini farklı renklere boyayan özel boyarmaddelerle boyanarak tespit edilir.

2. Kantitatif (Nicel) Analiz - Liflerin Miktarının Saptanması

Cinsleri belirlenen liflerin yüzde oranlarının (%60 Pamuk / %40 Polyester) belirlenmesi işlemidir.

Kimyasal Çözme Yöntemi: Karışımdaki liflerden birini çözen, diğerine zarar vermeyen kimyasal bir çözücü kullanılır. Çözünmeyen elyaf tartılarak oranı hesaplanır.
Mekanik Ayırma Yöntemi: İpliklerin farklı renklerde veya türlerde olduğu durumlarda, lifler el ile veya cımbızla ayrılarak tartılır.
Mikroskobik Yöntem: Liflerin mikroskop altında sayılarak oranlandığı yöntemdir.

Kimyasal Çözme Yönteminde İşlem Adımları

Örnek Hazırlama: Kumaştan veya iplikten temsili bir numune alınır ve ön işlem (yıkama, yağ alma v.b) uygulanır.

Kurutma ve Tartım: Örnek etüvde kurutulur ve "kuru ağırlık" (ilk ağırlık) belirlenir.

Çözme: Karışımdaki bileşenlerden biri uygun çözücü ile çözdürülür.

Yıkama ve Kurutma: Çözünmeyen kısım yıkanır, etüvde tekrar kurutulur. Tartılarak son ağırlık belirlenir.

Hesaplama: İlk ağırlık ve son ağırlık üzerinden karışım yüzdeleri hesaplanır.

ÇÖZÜNMEYEN LİF YÜZDESİ =	SON AĞIRLIKX100
	İLK AĞIRLIK

ÇÖZÜNEN LİF YÜZDESİ = 100 – ÇÖZÜNMEYEN LİF YÜZDESİ

PAMUK-POLYESTER KARIŞIMLARI

· % 67 pamuk- % 33 polyester

· % 50 pamuk- % 50 polyester

· % 35 pamuk- % 65 polyester

Pamuk lifi ürüne nefes alabilirlik ve nem çekme özellikleri verirken polyester lifi yüksek mukavemet, kolay ütülenme, çabuk kuruma, yıkama sonrası çekmeyi önleme gibi özellikler katar.

Pamuk ve polyester karışımından oluşan elyaf numunesi 50 + 5°C’de % 75’lik sülfürik asit (H₂SO₄) çözeltisi ile işleme alınır. Burada; pamuk elyaflı çözünür. Polyester elyafı çözünmeden kalır.

PAMUK-VİSKON KARIŞIMLARI

· % 75 pamuk- % 25 viskon

· % 60 pamuk- % 40 viskon

Viskonun daha ipeksi ve yumuşak bir dokuya sahip olması, dökümlü yapısı, pamuğun sertliğini kırarak kumaşa daha şık, zarif ve dökümlü bir form kazandırır. Her iki lif de selülozik kökenli olduğu için nefes alabilir. Bu karışım, nemi hızlı emer, yazlık giysilerde serin tutma özelliği sağlar. %100 pamuklu kumaşlar çok çabuk kırışırken, viskon ile karıştırıldığında kumaş daha az kırışmaya eğilimli hale gelir ve kullanımı daha kolaydır. Viskon lifi, boyayı pamuktan daha iyi emer ve parlaklık verir. Bu sayede canlı renkli kumaşlar elde edilir.

Pamuk ve viskon karışımından oluşan elyaf numunesi 40°C’de, formik asit (HCOOH)/çinko klorür(ZnCl2) çözeltisi ile muamele edilir. Formik asit/çinko klorür çözeltisi, 20g susuz çinko klorür ile 80g % 85’lik formik asidi karıştırmak suretiyle hazırlanır. Burada; viskon elyafı çözünür. Pamuk elyafı çözünmez.

POLYESTER-VİSKON KARIŞIMLARI

· % 65 polyester- % 35 viskon

· % 70 polyester- % 30 viskon

Polyester elyaf kumaşa yapısal direnç, kopma/yırtılma mukavemeti ve aşınma direnci kazandırır. Polyesterin etkisiyle kumaş daha az kırışır, çabuk kurur ve yıkama sonrası şeklini daha uzun süre korur.

Viskon, kumaşa pamuksu, yumuşak bir dokunuş kazandırır. Viskonun nem çekme özelliği (higroskopik yapı), polyesterin getirdiği terletme etkisini azaltarak kumaşın nefes almasını sağlar.

Viskon ve polyester karışımından oluşan elyaf numunesi 50 + 5°C’de % 75’lik sülfürik asit (H₂SO₄) çözeltisi ile işleme alınır. Burada; viskon elyaflı çözünür. Polyester elyafı çözünmeden kalır.

YÜN-POLİAMİD(NAYLON) KARIŞIMLARI

· % 70 yün- % 30 poliamid

· % 80 yün- % 20 poliamid

Yün tek başına nispeten narin olabilir. Naylon, yüksek mukavemeti sayesinde kumaşın aşınma direncini artırır ve özellikle çorap, dış giyim ve halı gibi yoğun kullanılan ürünlerin ömrünü uzatır.

Yün, yıkama sırasında çekme (keçeleşme) eğilimi gösterir. Naylon karışımı, elyafın yapısını stabilize ederek kumaşın şeklini korumasına ve yıkama sonrası çekmesini en aza indirmeye yardımcı olur.

Yün pahalı bir doğal elyaftır. Daha ekonomik bir sentetik elyaf olan naylonun eklenmesi, ürün kalitesinden büyük ödün vermeden üretim maliyetini düşürür.

Naylon karışımları, yünlü giysilerin daha kolay yıkanmasını ve daha hızlı kurumasını sağlar. Ayrıca ütü gereksinimini azaltır.

Naylon, yünlü kumaşlara ek bir esneklik ve hafiflik kazandırarak giyim konforunu artırabilir.

Yün ve nylon karışımından elde edilen elyaf numunesi oda sıcaklığında % 20’lik Hidroklorik Asit (HCl) ile muamele edilir. Burada; naylon elyaf çözünür. Yün çözünmeden kalır.

ÖZELLİK	NAYLON+YÜN	POLYESTER+YÜN
DAYANIKLILIK	Çok yüksek	Yüksek
KIRIŞMA DİRENCİ	Orta	Çok yüksek
TÜYLENME(PİLLİNG)	Daha az	Daha fazla
TUTUM	Doğal yüne daha yakın	Hafif sentetik his verir.

POLYESTER-AKRİLİK KARIŞIMLARI

· % 50 polyester- % 50 akrilik

Polyester, akrilikten daha dayanıklı ve aşınmaya karşı dirençli bir elyaftır. Akriliğe polyester eklenmesi ürünlerin ömrünü uzatır.

Akrilik, yüne benzeyen yumuşak, sıcak tutan ve hafif bir yapıya sahiptir. Polyester ile karıştırıldığında, hem sıcak tutan hem de formunu daha iyi koruyan (yün gibi sarkma yapmayan) ürünler elde edilir.

Akrilik, büzülmeye (çekmeye) karşı dirençlidir; polyester ise yapısal dayanıklılık sağlar. Bu karışım, yıkama sonrası şeklini kaybetmeyen giysiler ve battaniyeler üretmek için idealdir.

Akrilik elyaflar boyayı çok iyi tutar ve canlı renkler verir. Polyester ile birleştiğinde renklerin uzun süre canlı kalması ve solmaya karşı dirençli olması sağlanır.

Elyaf numunesi, 90-100°C’de dimetilformamid (C₃H₇NO) ile muamele edilir. Burada akrilik elyaf çözünür, polyester kalır.

POLYESTER-KETEN KARIŞIMLARI

· % 50 polyester- % 50 keten

· % 40 polyester- % 60 keten

· % 20-30 polyester- % 70-80 keten

Keten dokusunu korurken polyester sayesinde kırışmaya karşı daha dirençli, ütü tutar ve kolay kurur bir kumaş elde edilir. Keten elyaf oranı arttıkça ketenin doğal nefes alabilirliğinin daha yoğun hissedildiği, çok daha doğal bir tuşe (dokunuş) sağlanır. Polyester sadece mukavemeti artırmak için düşük oranda kullanılır. Keten oranı arttıkça maliyet de artar.

, Keten ve polyester karışımından oluşan elyaf numunesi 50 + 5°C’de % 75’lik sülfürik asit (H₂SO₄) çözeltisi ile işleme alınır. Burada; keten elyaflı çözünür. Polyester elyafı çözünmeden kalır.

AKRİLİK-VİSKON KARIŞIMLARI

· % 50 akrilik- % 50 viskon

· % 60 akrilik- % 40 viskon

Akrilik, havayı hapsetme özelliği sayesinde mükemmel bir yalıtkandır ve kumaşın sıcak tutmasını sağlar. Viskon, hava geçirgenliği yüksek, nem emici (higroskopik) bir elyaftır, bu da kumaşın terletmemesini ve rahat olmasını sağlar. Akrilik sentetik olduğu için statik elektriklenme yapabilir, Viskon ise bu etkiyi azaltarak kumaşın daha rahat giyilmesini sağlar.

Akrilik, esnemeye karşı dirençlidir ve deformasyondan sonra viskondan daha iyi toparlanma sağlar. Kumaşın şeklini korumasına yardımcı olur.

Akrilik ve viskon karışımından oluşan elyaf numunesi 50 + 5°C’de % 75’lik sülfürik asit (H₂SO₄) çözeltisi ile işleme alınır. Burada; viskon elyaflı çözünür. akrilik elyafı çözünmeden kalır.

AKRİLİK-KETEN KARIŞIMLARI

· % 50 akrilik- % 50 keten

· % 60-70 akrilik- % 30-40 keten

· % 80-90 akrilik- % 10-20 keten

Ketenin doğal görünümü korunurken, akrilik sayesinde kumaşın kırışma direnci artar ve daha yumuşak bir tuşe (dokunuş) elde edilir. Keten karışımı, akriliğe nefes alabilirlik ve doğal bir doku katar. Ketenin sadece görünüm veya doku farkı yaratması (efekt) için düşük oranda eklendiği karışımlarda genellikle daha çok akrilik özellikleri gösteren (sıcak tutan, hacimli) ancak keten dokusu içeren kumaşlar ortaya çıkar.

Akrilik ve keten karışımından oluşan elyaf numunesi, 90-100°C’de dimetilformamid ile muamele edilir. Burada akrilik elyaf çözünür, keten kalır.

POLYESTER-NAYLON KARIŞIMLARI

· % 50 polyester- % 50 naylon

· % 60 polyester- % 40 naylon

· % 70 polyester- % 30 naylon

Naylon, polyestere göre daha güçlü ve esnektir. Karışıma naylon eklenmesi, kumaşın yırtılma ve aşınmaya karşı direncini artırır. Polyester, mükemmel boyutsal stabilite sağlar, yani kumaşın şeklini korur ve kırışmasını önler.

Polyester suyu hapsetmez ve çok hızlı kurur. Naylon suyu emer ve cildin nefes almasına yardımcı olur.

Naylon, polyestere kıyasla daha pürüzsüz ve ipeksi bir dokuya sahiptir. Polyesterin biraz sert yapısını yumuşatmak için karışıma naylon eklenir. Naylonun esnekliği, giysilerin hareket özgürlüğünü artırır.

Polyester, naylondan daha ucuzdur. İki malzemeyi karıştırmak, hem maliyeti düşürür hem de %100 naylon kadar olmasa da yüksek performanslı bir kumaş sağlar.

Polyester ve naylon karışımından oluşan elyaf numunesi, formikasit(CH₂O₂) ile muamele edilir. Burada naylon elyaf çözünür, polyester kalır.

PAMUK-NAYLON KARIŞIMLARI

% 80 pamuk- % 20 naylon

· % 95 pamuk- % 5 naylon

Pamuk elyafının konforunu ve nefes alabilirliğini, naylonun yüksek mukavemet ve dayanıklılığı ile birleştirerek hem rahat hem de son derece dirençli kumaşlar elde etmek mümkündür. Bu karışım özellikle aşınmaya karşı direnç gerektiren alanlarda tercih edilir.

Naylon elyafı pamuk elyafının geç kuruma özelliğini dengeleyerek kumaşın daha çabuk kurumasını sağlar.

Pamuk ve naylon karışımından oluşan elyaf numunesi, formikasit(CH₂O₂) ile muamele edilir. Burada naylon elyaf çözünür, pamuk kalır.

ÖZELLİK	NAYLON+PAMUK	POLYESTER+PAMUK
YUMUŞAKLIK	Yumuşak, ipeksi	Orta sentetik his verir.
DAYANIKLILIK	Çok yüksek	Yüksek
KIRIŞMA DİRENCİ	Yüksek	Çok yüksek
ESNEKLİK	Yüksek	Düşük
HIZLI KURUMA	Çok iyi	Çok iyi
MALİYET	Genellikle daha yüksek	Genellikle daha düşük

VİSKON-YÜN KARIŞIMLARI

· % 30 viskon- % 70 yün

· % 50 viskon- % 50 yün

Viskon kumaşa yumuşak bir dokunuş katarak yünün bazen kaşındırıcı olabilen yapısını dengeler.

Yün soğuktan korurken viskonun akışkan ve parlak yapısı yünlü kumaşlara zarif ve şık bir döküm kazandırır.

Yün ve viskon karışımından oluşan elyaf numunesi, sülfirik asit (H₂SO₄) ile muamele edilir. Burada viskon elyaf çözünür, yün kalır.

VİSKON-NAYLON KARIŞIMLARI

% 50 viskon- % 50 naylon

· % 60 viskon- % 40 naylon

· % 22 viskon- % 73 naylon

Viskon naylon karışımları viskonun yumuşak, nefes alabilir ve nem emici özelliklerini, naylonun dayanıklılık ve direnç özellikleriyle birleştirmek amacıyla kullanılır. Ayrıca karışım rengi iyi korur.

Naylon ve viskon karışımından oluşan elyaf numunesi, sülfirik asit (H₂SO₄) ile muamele edilir. Burada viskon elyaf çözünür, naylon elyaf kalır ya da elyaf numunesi, formik asit(CH₂O₂) ile muamele edilir.Bu durumda naylon elyaf çözünür. Viskon elyaf kalır.

ELYAF KARIŞIMLARINDA ELASTAN ELYAF KULLANIMI

Elastan (spandeks veya likra olarak da bilinir), tekstil ürünlerine üstün esneklik ve form koruma özelliği kazandırmak amacıyla pamuk, polyester, viskon veya poliamid gibi diğer liflerle karıştırılan sentetik bir poliüretan elyaftır. Elastan, genellikle çok düşük oranlarda bile istenen etkiyi sağladığı için karışımlarda "az ama öz" kullanılır.

%2 - %5 Elastan: En yaygın kullanım oranıdır. Konforlu esneklik, şekil koruma ve "toparlanma" (esnedikten sonra eski haline dönme) özelliği için pamuklu veya polyesterli kumaşlara eklenir.

%5 - %10 Elastan: Daha yüksek esneklik ve vücudu sarma özelliği (taytlar, spor giysiler) gereken durumlarda kullanılır.
%10 - %20 ve Üzeri Elastan: Korse, mayo, profesyonel spor kıyafetleri ve tıbbi tekstiller gibi maksimum esneklik ve sıkıştırma (kompresyon) gerektiren ürünlerde tercih edilir.

ELASTAN ELYAFIN KARIŞIMA KATTIĞI ÖZELLİKLER:

Üstün Esneklik (Elastikiyet): Kendi uzunluğunun 5-8 katı kadar uzayabilir ve bırakıldığında eski haline dönebilir (rezilyans).
Kalıcı Şekil Koruma: Giysilerin diz yapmasını, bollaşmasını veya sarkmasını önleyerek formunu uzun süre korumasını sağlar.
Konfor ve Hareket Özgürlüğü: Vücudu rahatça sarar, hareketleri kısıtlamaz.
Kırışıklık Direnci: Karışım kumaşların daha az buruşmasını sağlar.
Mukavemet Artışı: Dokuma veya örme kumaşların dayanıklılığını ve patlama mukavemetini artırabilir.

Pamuk-elastan elyaf karışımları:

· % 98 pamuk- % 2 elastan

· % 95 pamuk- % 5 elastan

· % 92 pamuk- % 8 elastan

Dimetilasetamid (C₄H₉NO) veya dimetilformamid (C₃H₇NO)) 70-80°C sıcaklıkta elastan elyafı çözerken pamuk elyafa zarar vermez.

Viskon-elastan elyaf karışımları:

· % 96 viskon- % 4 elastan

· % 95 viskon- % 5 elastan

· % 92-93 viskon- % 7-8 elastan

% 55-%70’lik sülfirik asit(H₂SO₄) çözeltisi viskon elyafı çözerken elastan elyafa zarar vermez.

Polyester-elastan elyaf karışımları:

· % 95 polyester- % 5 elastan

· % 90 polyester- % 10 elastan

· % 85 polyester- % 15 elastan

· % 80 polyester- % 20 elastan

Dimetilformamid (C₃H₇NO) elastan elyafı çözerken polyester elyafa zarar vermez. Benzer şekilde sülfirik asit (H₂SO₄) çözeltisi elastan elyafı çözüp polyester elyafı bırakmak için kullanılan diğer bir yaygın yöntemdir.

Naylon-elastan elyaf karışımları:

· % 92 naylon- % 8 elastan

· % 90 naylon- % 10 elastan

· % 80 naylon- % 20 elastan

Naylon, formik asit içerisinde çözünürken, elastan elyafı bu şartlar altında çözünmeden kalır. Karışım, %85'lik formik asit (CH₂O₂) çözeltisi ile ısıtılarak veya belirli bir süre karıştırılarak naylon elyafın tamamen çözülmesi sağlanır.

Yün-elastan elyaf karışımları:

· % 98 yün- % 2 elastan

· % 95 yün- % 5 elastan

· % 94 yün- % 6 elastan

%70-75'lik sülfürik asit (H₂SO₄) çözeltisi, yün elyafını (protein esaslı) bozunmaya uğratarak çözer. Çözeltide kalan madde elastan elyaf olur.

Akrilik-elastan elyaf karışımları:

· % 95 akrilik- % 5 elastan

· % 90 akrilik- % 10 elastan

· % 80 akrilik- % 20 elastan

Dimetilformamid (C₃H₇NO) veya dimetilasetamid (C₄H₉NO) akrilik elyafa zarar vermeden elastan elyafı çözerek karışım içerisindeki oranların tespit edilmesini sağlar.

KAYNAK: TÜLAY PASLIOĞLU

TEKSTİL DERSHANESİ