İMİTASYON ODAKLI YENİDEN ÜRETİM: DOĞAL DOKULAR VE TEKSTİL YÜZEYİ
Doğa, sürekli yenilenme ve dönüşüm halinde olan canlı ve cansız maddelerden oluşur.
Tasarım tarihi boyunca doğa, farklı dönemlerin değişen stil ve stilistik özelliklerine uyarlanmış tükenmez bir kaynak olarak kabul edilmiştir.
Bu durum, her dönemdeki tasarımcılara ilham vermiş ve bugün de vermeye devam etmektedir. Doğanın klasik sanat üzerindeki etkisi açıktır ve bu etki, teknolojik ve bilimsel gelişmelerle kanıtlandığı gibi, çağdaş tasarımda da yansımaktadır; bu gelişmeler, doğanın hem mikro hem de makro düzeyde keşfedilmesini sağlamıştır.
1960'lar sonrası dönemde, dünya çapındaki sosyal ve çevresel hareketlerden etkilenen sanatçılar, doğayı taklit ederek, malzeme seçimlerinde ve yarattıkları eserlerin doğasında yerleşik düşünce kalıplarına meydan okumuş ve sanat ile doğa arasındaki ilişkiyi araştırmışlardır.
Kendiliğinden ve kontrolsüz bir şekilde ortaya çıkan doğal dokuların dahil edilmesi, tasarımcıların çalışmalarında tekrar eden bir tema olmuştur.
Bu dokular, çeşitli tekstil malzemeleri ve metodolojileriyle birleştirilerek sanatsal tekstillerin yaratılmasına yol açmıştır. Bu çalışma, elde edilen kumaş yüzey görüntülerinin oluşturulması ve yapıyı oluşturacak yapısal elemanların ve malzemelerin entegrasyonu zorluğunu ele almayı amaçlamaktadır.
Araştırma, nitel araştırmanın prensiplerinden yararlanarak, saha taraması ve uygulamalı deneysel yöntemlerin bir kombinasyonunu kullanmıştır.
Kumaşa batik tekniği, dokuma tekniği ve rezerv boyama tekniklerinden çeşitli kumaş manipülasyon yöntemleri uygulanmıştır.
Çalışma, mantar ve pasın bilinen örneklerini içermekte ve yüzey efektlerini ve doğal dokuları vurgulamaktadır. Yenilikçi tekstil malzemelerinin entegrasyonuyla, üç tekstil yüzeyi oluşturulmuş ve özgün kumaş tasarımları elde edilmiştir.
Çalışma, doğal olayları taklit ederek tekstil yüzey tasarımlarında yapılan deneyler yoluyla elde edilebilecek özgün yüzeylerin çeşitliliğini vurgulamaktadır.
Kumaş Manipülasyonu ve Yüzey İşlemleri Manipülasyon, yönlendirme, güdümleme anlamındadır. Bilgileri seçme, ekleme ve çıkarma yoluyla değiştirmek anlamına gelmektedir (Fırat, 2008: 22). Manipülasyon en temel anlamıyla, bir hedef doğrultusunda, hedefe uygun biçimde verinin yeniden düzenlenmesidir. Yapılan işin inandırıcılığını artırmak için yapılan yanıltmalı işlemlerdir (Atan, vd., 2013: 66). Bir kumaş yapılandırıldığında farklı türde yüzey işlemleriyle değiştirilebilir, kumaşa desen, renk ve doku eklenebilir. Tekniklere, baskı, ilmek, kumaş manipülasyonu, boncuk işi ve süsleme dahil edilebilir (Udale, 2014: 63). Kumaşın belirli bir bölge veya tamamına uygulanabilen nakış ve kumaş manipülasyonu kumaşın görünümünü iyileştirmek için kumaşın yüzeyinde süs amaçlı uygulanabileceği gibi dekoratif yada ürünün işlevselliğini tamamlamak amaçlı yapılmaktadır. Dikiş ve düğümler kumaş yüzeyine doku ve desen kazandırır (Udale, 2014: 63). Çağdaş kumaş tasarım ve uygulamalarında “manipülasyon” önemli bir olgudur. Teknolojik gelişmeler karşısında tasarımcılar bir öncekini sıradanlaştıran tasarımlar yapmaktadır. Aplike Tekniği: Aplike bir kumaş parçasının başka bir kumaşa dekoratif amaçla monte edilmesidir. Kumaş parçaları altta kalan kumaşa monte edilir. Süsleme: Kumaşa yüzey ekleme yapmanın bir diğer yolu işleme yapmaktır (Sorger ve Udale, 2013: 100). Kumaşa, üç boyutlu ve dekoratif bir etki vererek kumaşın yüzeyini ilgi çekici kılmanın bir yolu süslemedir. Boncuk, payet, ayna, çekirdek, kabuk, çakıl ve tüyler kumaşa renk, desen, yüzey dokusu kazandırmak için kullanılır (Udale, 2014: 108).
Süsleme temelde iki sınıfa ayrılmaktadır. 1. Strüktürel, 2.Uygulamalı: Strüktürel süsleme tesadüfi veya yapma olabilir. Malzemenin doğal özelliği kendiliğinden süsleme etkisi taşıyorsa tesadüfidir. Malzemenin işlenmesinden doğan süsleme ise yapmadır (Read, 1973: 173). Strüktür: Birimlerin bir araya gelmesiyle oluşan sistemler bütünüdür. Herhangi bir objenin iç yapısal dokusu anlamındadır. Doğa, tasarım oluşturmada ilham veren en önemli kaynaktır. Doğadaki strüktürel yapı, çeşitlilik bakımından da oldukça zengindir. Tasarımcılar doğal strüktürü inceleyerek gözlem yaparak, bu bilgilerle yaratıcılıklarını geliştirerek yeni özgün ürünler ortaya çıkarır (URL 15) Hacim oluşturulduğunda kumaş drapeli bırakılabilir şekil alması için strüktüre gereksinim duyulabilir, çalışmada hacim vermek için sargı bezi kullanılmış keçelerle dolgu yapılarak hacim desteklenmiştir. Strüktür oluşturmak için, keçe dolgular kullanılarak kumaşa üstten döküm vererek alışılagelmişin dışında bombeler oluşturulmuştur. Özel dikiş teknikleri kullanımı, sık yoğun dokunmuş bir kumaşla, gevşek dokuduğunuz kumaşı birleştirdiğinizde strüktür oluşturulabilir. Renkler ve Eğilimler: Renk ilkelerini bilmek, tekstil tasarımı ve moda koleksiyonunda renklerin nasıl bir araya getirileceğini bilmek önemlidir. Tasarımcılara sunulan kumaşlar eğilimlerden etkilenir. Kumaşın rengi, lifi ve tuşesi eğilim bilgilerine göre tasarlanmış ve üretilmiştir. Başarılı bir kumaş koleksiyonu oluşturmak için renk ele alınmalıdır. Renk eğilim bilgilerinden etkilenmektedir. Çoğu modacı renk esintisini doğadan almaktadır. Doku ve Hacim: Tekstil tasarımında, tasarım öğelerinden renk, leke, doku; öne çıksa da tüm öğe ve ilkeler bir bütünün parçaları gibidir. Nesne ve varlıkların dış yapı özellikleri dokuyu (tekstürü) oluşturmaktadır. Yüzeylerin “dokunsal değerleri” ne doku adı verilmektedir. Bu doğanın kendi yapısal özelliğidir. Bu tür dokulara “gerçek doğal” dokular denilmektedir (Atalayer, 1994: 194). Bu çalışmada doğada kendiliğinden yetişen rengarenk mantarların dokusu yüzey çalışmalarında ilham kaynağı olmuş doğaya öyküme taklit ile çalışmalar yapılmıştır. Doku, Türkçe sözlükte, biyolojik anlamda “bir vücudun veya bir organın yapı ögelerinden birini oluşturan hücreler bütünü” mecazi anlamda ise “bir bütünün yapısı ve özelliği” olarak tanımlanmaktadır (Türkçe sözlük, 1992: 392). Doku, cisimlerin gerçek dış yapı durumudur. Doğadaki her şeyin bir doğal dokusu vardır, dokunsal ifade ve etkiler, pürüzler, kayganlıklar, düzlükler, yumuşaklıklar, sertlikler, girinti ve çıkıntılardır (Atalayer1994: 194). Doku, bir kompozisyon çabasıdır. Görsel öğelerin bir araya getirilerek veya tekrarlayarak kendi kimliğini kaybetmesi belirli düzen içinde bir araya gelerek yeni görsel etki oluşturmasıdır (Özsoy ve Ayaydın, 2015: 55). Doku bir ürünün görsel ve dokunsal özelliklerini zenginleştirir. Bir kumaşın nasıl hissettirdiğidir. Doku, insanda ayni anda görme ve dokunma duygularını harekete geçirmektedir. Görülen her şeyin bir dokusu, dış yapısı bulunmaktadır. Dokunun temel özelliği bir birimin monoton bir biçimde üretimidir. Doku kumaş türlerinin anlatımında önem kazanmaktadır. Modelin anlam ve değer kazanmasında tanımlayıcıdır (Komşuoğlu ve diğ, 1986: 72-78). Doğal doku, adından da anlaşılacağı üzere doğada kendiliğinden var olan dokulardır. Doğal dokunun gerçek dokudan farkı insan eliyle şekil almasıdır. Gerçek doku ister insan eliyle olsun ister kendiliğinden olmuş olsun üç boyutlu bir şekle sahip tüm varlıkların sahip olduğu dokulardır ( Özsoy ve Ayaydın, 2015: 55). Makalede, doğada kendiliğinden yetişen rengarenk mantarların ve pasın doğal dokusu çıkış noktasıdır. Kumaş yüzeylerinde bu doğal dokular taklit edilerek kumaş manipülasyonu yapılmıştır. Görsel doku, doğada bulunan gerçek dokuları yüzey üzerinde taklit etme sonucunda ortaya çıkan dokulardır. Bu çalışmada tekstil yüzeylerinde görsel dokular oluşturulmuş pürüzlü, kabarıklar ve çukurlar oluşturularak yapay dokular elde edilmiştir. Kumaşlarda büzgü, pili yaparak hacim elde etmek mümkündür. Hacim ayrıca, şekil vermek için dikişler, nakışlar, pensler aracılığı ile yaratılabilir. Yapılan yüzey tasarımlarında sargı bezi hacimli, büzgülü kullanılarak kumaş yüzeyinde, düzensiz, gelişigüzel toplamalar meydana gelmiştir, rölyef etki oluşturulmuştur.
Görsel 7: Doğada kendiliğinden yetişen rengarenk mantarlar URL 18-19-20 Yukarıda görselleri bulunan doğada kendiliğinden oluşum gösteren farklı renklerdeki mantarlardan esinlenerek kumaş tasarımı yapılmıştır. Doğal pamuktan el tezgahında dokunarak üretilmiş bez ayağı kumaşa doğal boyalarla teyelli batik yapılmıştır. Dokuma kumaş, sıkıştırma kök boyama ile renklendirmenin yanında kumaş yüzeyinin üç boyutlu bir görünüme sahip olmasını da sağlanmıştır. Zemin üzerine uygulana batik ile şekiller ortaya çıkmış, şekil zemin ilişkisi bakımından görsel algıyı etkilemiştir. Leke şeklin bir başka ifade biçimidir. Uygulanan teyelli batik sonucunda zeminin rengine göre koyu amorf (şekilsiz) pürüzsüz lekeler oluşmuştur. Doğal boyalarla boyanan sargı bezleri yüzeyde biçimlendirilerek, ipliklerle yüzeyde dikiş teknikleri kullanılarak aplike edilmiştir. Sargı bezleri bükülerek, iplerle bağlanmış, bombeli görüntü elde edilerek, doğal görünümlü doku sağlanmıştır. Dalgalı, kıvrımlı ve dolgun görünümü, inişli çıkışlı özelliğinin kumaş yüzeyine taşınmasıyla, kumaş yüzeyinde rölyef algısı oluşmuştur. El dikiş teknikleri ile kumaşa biçim, hacim yada strüktür vermek için farklı renklerdeki sargı bezleri yüzeye dikilmiştir. Teyel dikiş tekniği ile yüzeye aplikeler yapılmış, tümsekli, pütürlü yüzey etkileri ortaya koymuştur. Zemin kumaşına boyut ve doku katan bir yüzey tasarım tekniği olan aplike ile, etki ve vurgu arttırılmıştır. Dikiş ile
tutturulmuş farklı tonlarda kumaş parçaları, büyük- küçük ilişkisi ile korama örnek oluşturmuştur. Optik tesirler ( düzenli tekrar etmeyen ama belirli bir sistematik içinde tekrarlayan birimlerin oluşturduğu doku) ile doku oluşturulmuştur. Vurguyu arttırmak için yüzey biçimlendirilmiş, hacim ve derinlik kazandırılmıştır. Estetik özellikler zenginleştirilmiş, görsel değişim yaratmış, yüzeysel renklendirme desenlendirme yöntemi ile malzemenin bir yüzeyinde yoğunlaşan hacimsel oluşuma katkı sağlayan estetik özelliklerin kumaşın yüzünde hakim olduğu desen, renk ve doku kazandırılmıştır.
Görsel 10: Doğada kendiliğinden yetişen mantarlar URL 24-25 Yukarıda görselleri bulunan doğada kendiliğinden oluşum gösteren siyah ve kahverengi mantarlardan esinlenerek kumaş tasarımı yapılmıştır. Doğal pamuktan el tezgahında dokunarak üretilmiş bez ayağı kumaş kök boya ile siyah renkte boyanmıştır. Kumaş yüzeyine çamaşır suyu ile açmalar yapılarak şekiller ortaya çıkmış, şekil zemin ilişkisi bakımından görsel algıyı etkilemiştir. Yüzeyde doğal lekelenmeler oluşmuştur. Doğal boyalarla boyanan sargı bezleri ve keçeler kumaş yüzeyinde bazı yerlerde inceltilip bazı yerlerde sıkıştırılarak biçimlendirilmiştir. İpliklerle yüzeyde dikiş ve düğüm teknikleri kullanılarak aplike edilmiştir. Doğal görünümlü doku sağlanmıştır. Dalgalı, kıvrımlı, tümsekli, inişli çıkışlı özelliğinin kumaş yüzeyine taşınmasıyla, kumaş yüzeyinde rölyef algısı oluşmuştur. El dikiş teknikleri ile kumaşa biçim, hacim yada strüktür vermek için farklı.
renklerdeki sargı bezleri yüzeye dikilmiştir. Plastik ve metal malzemeler kullanılarak yüzeye form, hacim ve derinlik kazandırılmıştır. Boncuk işleme kumaşa farklı doku özelliği kazandırmaktadır. Boncuklar, kumaşa ışığı yansıtan zengin bir görüntü vermektedir. Malzemenin bir yüzeyinde yoğunlaşan hacimsel oluşuma katkı sağlayan estetik özelliklerin kumaşın yüzünde hakim olduğu desen, renk ve doku kazandırılmıştır
Görsel 12: Pas Oluşumu URL 26- 27 Atkı ve çözgü ipliklerinin birbirinin bir altından, bir üstünden geçtikleri bir kesişme düzeninde yapısal yüzey elde edilmiştir. Dokuma yüzeyinde kullanılan, bez ayağı örgüde, hammadde, şeritlerin kalınlığı, fiziksel özellikleri, sıklığı, dizilişi dokuma tasarımlarına doğal doku katmış, teknik ve görsel değişim yaratmıştır, ışık gölge uygunlukları ortaya çıkmış, kullanılan hammaddeye göre hacimli, hareketli, çizgi görünümlü yüzeyler elde edilmiştir. Bu örgü yapısında çözgü ve atkı iplikleri kumaşın her iki yüzünde de eşittir. Bez ayağı örgü yapıda eşit dağılım gösterdiğinden homojendir. Bez ayağı dokumada oluşan düz çizgi rahatlık sakinlik hissi vermektedir. Renklerin açık koyu etkisi bez ayağı örgünün monotonluğunu azaltmaktadır. Yön öğesinin oluşturduğu etki, bez ayağı örgü ile yüzeyde durağanlığı ifade eden yapıya dönüşmüştür. Tasarımda, farklı malzeme, atkıda ve çözgüde pamuklu el dokuması kumaş kullanılmıştır. Atkıda ve çözgüde şeritler halinde kesilen kenarlarından iplik çekilmiş, tüylendirilmiş el dokuması kumaş kullanılmış görsel özellikleri zenginleştirilmiştir. Farklı malzeme, teknik, örgü ile yapılan tasarımda kabarık, havlı, tüylü, rölyef etki, olarak değerlendirilen yüzey etkileri görülmektedir. Estetik tasarım ilkesi olan tam tekrar kullanılarak aynı renk, biçim, ölçü ve yönde eşit aralıklı kullanılmıştır. Atkı takviyeli yapı yüzeyinde çizgisel lekeler oluşmuştur. Küflü çiviler yüzeye dağıtılmış deniz suyu ile küf oluşumu sağlanmıştır. Turuncu pamuk ipliklerle dokuma aralarından ilmekler halinde çıkarılarak görsel zenginlik arttırılmıştır
Görsel 13: Dilber Yıldız Kumaş Tasarım Çalışması
Sonuç Doğa, tarih boyunca sanatı etkilemiş ve sanatın oluşumunda oldukça önemli bir kaynak olmuştur. Doğada öğrenme başlayınca sanatsal öğrenmede başlamaktadır. Sanatsal öğrenme devam ettikçe doğaya ilgisi artan birey doğaya sanatçı gözüyle bakarak yaratıcı tasarımlar ortaya çıkmaktadır. Dokuma kumaş tasarımı, tüm tasarım alanlarında olduğu gibi, yaratıcı fikir ve malzemelerle yeni yorumlara ulaşılabilecek alandır. Tasarımda renk, doku, yüzey kullanılan teknik de çok önemli yer tutar. Bu nedenle çalışmada el dokuması kumaşlar kullanılarak doğadaki oluşumlar taklit edilerek, farklı materyallerle birleştirerek, kumaş yüzey çalışmaları yapılmıştır. Tasarım sürecinde doğadaki oluşumlara bağlı olarak dokular elde edilmeye çalışılmıştır. Dokuma kumaşlara dışardan ekleme çıkarmalar yaparak yapısını veya dokusunu değiştirerek kumaşa üç boyutlu görünüm vermek amaçlanmıştır. 19. yüzyılla başlayan, bütün dünyayı etkileyen toplumsal değişim ve gelişmeler, 20. yüzyıl sanat ve tasarım anlayışını değiştirmiş, yeni malzemeler keşfedilmiş, tasarımında gelişmeler yaşanmıştır. 60’lar sanat ve tasarımda her şeyin sorgulanmaya başlandığı, 80’ler deneyselliğin ön plana çıktığı, 90’lı yıllar sanat ve giysi tasarımının farklı bir boyut aldığı, bilgisayarların günlük yaşama dahil edildiği, dönem olmuştur. Doğayı estetik açıdan ele alan, doğaya öykünen ve taklit eden, sanatçının doğa algısı ile bugünün sanatçısının doğaya bakışı, 1960 sonrasında dönemin toplumsal yapısında meydana gelen değişimin sanata yansımasıyla başlamaktadır. 1.Model, doğada kendiliğinden oluşum gösteren farklı renklerdeki mantarın doğal dokuları incelenmiş, örneklerine yer verilmiştir. Doğal pamuk ipliğinden el tezgahında bez ayağı örgüde kumaş dokunmuş kök toz boyalarla batik yapılarak kumaş boyanmıştır. Doğal boyalarla boyanan sargı bezleri bükülerek, yüzeyde form verilmiş dikiş teknikleri kullanılarak aplike edilmiştir. Doğadan mantar dokularına öykünerek, tekstil yüzey tasarımı oluşturulmuştur. 2.Model yine doğada kendiliğinden oluşum gösteren siyah ve kahverengi mantarın doğal dokuları incelenmiş, örneklerine yer verilmiştir. Doğal pamuk ipliğinden el tezgahında dokunarak üretilmiş bez ayağı kumaş kök boya ile siyah renge boyanmıştır. Kumaş yüzeyine çamaşır suyu ile açmalar yapılarak, mantarların açık kahve rengi taklit edilmiştir. Yüzeyde başı buyruk alışılmışın dışında lekelenmeler oluşmuştur. Doğal boyalarla boyanan sargı bezleri ve keçeler kumaş yüzeyinde biçimlendirilmiştir. 3.Model doğada kendiliğinden oluşum gösteren pasın doğal dokuları incelenmiş, örneklerine yer verilmiştir. Dokunan bez ayağı örgüde pamuklu kumaş, şeritler halinde kesilerek tüylendirilmiş yeniden bez ayağı örgüde dokunmuştur. Küflü çiviler yüzeye dağıtılmış deniz suyu ile küf oluşumu sağlanmıştır. Turuncu pamuk ipliklerle dokuma aralarından ilmekler çıkarılarak pas taklit edilmiştir. Kumaş tasarımı, yeni fikir ve farklı malzemeleri kullanarak ortaya yeni bir ürün çıkarma çabasıdır. Kumaş tasarımlarının işlevsel ve özgün olmasına çalışılmış, uygulamalı olarak üç farklı ürün ortaya çıkarılmıştır. Yapılan deneyler göstermiştir ki; üç kumaş tasarımda doğal malzeme kullanılarak manipülasyon ile doğal görünümlü dalgalı, kıvrımlı, tümsekli, inişli çıkışlı dokular sağlanmıştır. Çağdaş sanatta manipülasyonun etkileri yüzey tasarımı ile anlatılmak istenmiş, doğaya öykünerek tasarımcı hissettikleri ve yaşadıklarını anlatarak üç boyutlu eserler elde etmiştir. Kumaş manipülasyon teknikleri sürekli gelişmeye devam etmekte tasarımcılara farklı kumaş yaratma imkanları sağlamaktadır. Tekstil dünyası, durmaksızın ilerleme yenilik isteyen bir sektördür. Kumaş tasarımında ve uygulamalarında çeşitli disiplinlerden ilham alan tasarımcıların kendini yetiştirmesi önemlidir. Yapılan örnek uygulamalarda farklı görsel hazırlık süreçlerini kullanan çalışmaların gerçekleştirilmesi ülkemiz sektörünün gelişmesine katkı sağlayacaktır. Yüzey tasarımlarının uygulamalarına örnekler sunulması sektör çalışanları, öğrenciler ve ilgilenenlere kaynak özelliği taşıması açısından önemli olduğu düşünülmektedir.
KAYNAKLAR:https://www.idildergisi.com/makale/pdf/1733219016.pdf
fAtan, A., Uçan, B., Renkçi, T. (2013). “Çağdaş Sanat ve Tasarımda Manipülasyon Etkileri” Uluslararası Sanat, Tasarım ve Manipülasyon Sempozyumu, Sempozyum Bildiri Kitabı Sakarya, s:66. Atalayer, F. (1994). Temel Sanat Öğeleri. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, s:194. Aykanat, E. (2014). Doğal Dokuların Geometrik Biçimli Seramik Yüzeylerdeki Yorumu, Yüksek Lisans Sanat Çalışması Raporu, Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Seramik Anasanat Dalı,s:33. Antmen, A. (2008). 20.Yüzyıl Batı Sanatında Akımlar, Sel Yayıncılık, İstanbul, s:18. Bayazıt, N. (1994) Endüstri Ürünlerinde ve Mimarlıkta Tasarlama Metodlarına Giriş, Literatür Yayıncılık, İstanbul, Türkiye.
