Telefon: 0224 220 84 24
Modern tekstil, bugün giyimden çok daha fazlasını ifade etmektedir.  Yeni lifler bilgisayarlarda kullanılarak devrim yaratabilir, enerji kazanılmasında veya bir saldırının önlenmesinde kullanılabilirler.
 

                                            [Journal of Materials Chemistry A]
 
 
Olay bu yaz ortasında İngiliz Gloucestershire havaalanında gerçekleşti. Airbus A320 tipi bir yolcu uçağının gövde kısmında bir bagaj içinde bulunan bomba patladı. Chemnitz (Almanya)’li araştırmacılar bagajın etrafında bir araya gelmişlerdi. Onlar ordayken patlama oldu. Her şey beklendiği gibi gelişti. Ne uçakta ne de diğer bagajlarda herhangi bir hasar meydana gelmedi.
 
Patlayan bavulun içinde yeni nesil liflerden elde edilen bir çanta ”’Fly-Bag” bulunmaktaydı.  Chemnitz Sakson Tekstil Araştırma Enstitüsü (STFI) müdürü Andreas Berthel, “dört katmanlı ultra-dayanıklı tekstil kılıf plastik patlayıcının muazzam patlama gücüne dayandığını, böylece bavulun fermuar ve dikişlerine bile zarar verilmediğini”  söyledi. Böyle bir torba kargo bölümlerinde bombalama eylemi riskini azaltabilir. Çantanın dışına herhangi bir parçacık çıkamamakta buna rağmen kumaşın gözenekli olması nedeniyle bagaj bölümünde basınç dengesi sağlanabilmektedir.
 
1988 yılında Lockerbie olayı gibi bir bombalama eyleminin Fly-Bag kullanılması halinde hazarsız bir şekilde sonuçlanabileceği iddia edilmektedir.  O zamanlar, İskoçya üzerinde uçuş sırasında plastik patlayıcının patlaması sonucu 270 kişi hayatını kaybetmişti.
 
Terörle mücadele tekstil araştırma önceliklerinden biri olmasa da malzemelerin dayanımının arttırılması çalışmaları devam etmektedir.  Yeni lifler uzun süredir sadece modayı ilgilendiren bir alan değil. Farklı fonksiyonlara sahip, ileri teknoloji ile üretilen elyafların geliştirilmesiyle kullanıcıların yaşamını kolaylaştırmak mümkün hale gelebilmektedir. Sporcular akıllı tekstillerle dereceler almakta, itfaiyeciler ışıldayan (fosforlu)  giysiler ile kendilerini daha güvende hissetmektedirler. Yakında hastalar için özel olarak geliştirilecek teknolojik giysi ve yatak örtüleri hastanın sağlık bilgilerini anlık olarak hasta bakıcılarına bildirebilecektir. Tıp dünyası uzun vadeli EKG yapabilen yelekler öngörmektedir. Ve uzun süredir araştırmacılar kendi kendine enerji elde eden ve depolayan gömlek ve pantolonlar ile ilgili çalışmalar yürütmektedirler.
 
Dünyanın en ünlü yüksek teknolojik giysisi bir zamanlar U2’nun solisti Bono’ya aitti. Bono 240 lazer ışını taşıyan ceketiyle dünya turnesi yapmıştı. 2009 yılında gerçekleşen bu olay tam bir sansasyondu.  Bugün ise bu teknoloji eskidi ve dünde kaldı. Tekstil lifleri bugün çok daha fazlasını yapabiliyorlar.
 
Örneğin parlak giysiler artık metre başına 625 aydınlatma elemanı bulunduran iletken ipliklerden elde edilebiliyor. Thüringen-Vogtland Tekstil Araştırma Enstitüsü (TITV) çalışan Sabine Gimpel bunun maksimum değer olduğunu söylüyor. İpliğin esnekliğini kaybetmemesi için metre başına 150 aydınlatma elemanı bulunmasının daha uygun olduğunu da ekliyor. Buna rağmen Disney şirketinin çalışanlarının geçtiğimiz günlerde yaşadığı gibi aydınlatma gücü sorunu yaşanabilir. Şirket çalışanları ufak sensörlerle donatılmış kumaştan elde edilecek bir Sindirella elbisesi geliştirmek istemişlerdi.  Sihirli bir kalemle tüm lambacıklar açıp kapatılabilecekti. Sorun şu ki: ilk yıkamada büyü bozuldu.
 
Kumaşlarda gerçekleştirilen birçok teknik tek kullanımlık birçok olabilmekte ve sadece birkaç gün çalışabilmektedir. TITV iletken plakaları esnek kumaş halinde üretmekte tişörtleri reklam panosuna dönüştürebilmektedir.  Bunlar da sonsuza kadar çalışmamakta fakat bir fuar alanında ve yürüyüşte yer alan insanların işini görebilmektedir. Gimpel  “iletken bir öze sahip iplikler makinelerde çalışabilir özellikte olduğunu söylemektedir. Disney elbiselerinin kullanım ömrünün uzatılması için kumaşın dokunabilir olması ve iletken olması için o zamanlar süper ince karbon elyaf kullanılmıştı.
 
Kullanıcının vücut ısısına veya güneş ışınlarına bağlı olarak kırmızı sarı ve yeşil arasında renk değiştiren boyarmaddeler bulunmaktadır. Tasarımcılar telefonla bağlandığında farklı tonlarda görünen giysiler üretmişlerdir. Tişörtünde davul taşıyan parmaklarıyla davul sesi çıkarabilir. Günlük yaşamda uzun süreli kullanılan bu tür giysiler yoktur. Henüz değil. “bu giysilerin gereksinimleri çok yüksek” diyor Gimpel.  Geliştirilecek teknik çalışır ve kalıcı olmalı, fiyat düşük aynı zamanda ürün kolay temizlenebilir olmalı. Buna ek olarak kullanıcı kendini rahat hissetmelidir.
 
Gipfel 18 yıldır teknik ve giyim arasındaki ortak yaşam konusunda araştırma yapıyor. Ama işler genellikle sinir bozucu. Geliştirilen birçok ürün piyasada umduğunu bulamadı diyor. Fakat bilişim devi Google, geniş bir uygulama alanının geldiğine inanıyor. Kaliforniyalıların en yeni projesi adını ilk endüstriyel dokuma makinesinin geliştiren mucit olan “Jacquard” dan alıyor.  Burada iletken ve iletken olmayan elyaflar önce saç örgü yöntemiyle bir araya getirilmekte elde edilen hibrit iplik touchpad gibi çalışan dokunmatik bir kumaş halinde dokunmaktadır. Kumaş bilgisayarı kontrol eden bir ara yüz elemanı olarak kullanılmaktadır. Prototip ilk olarak Google tarafından I/O fuarında gösterilmiş olup oldukça iyi bir şekilde çalışmıştır.
 
Jacquard projesi [Google]
 
İnsanlar ve makineler arasında ara yüz olarak çalışacak teknik donanımlı elyafların muhtemelen gelecekte iyi bir şansa sahiptir. Şimdiye kadar geliştirilen ürünler daha çok özel ihtiyaçların giderilmesinde rol oynamıştır.  Isıtıcı elyaflara sahip eldivenler çok düşük sıcaklarda çalışmayı mümkün hale getirmiştir. Işıldayan uyarı elementleri itfaiyecilerin güvenliğini sağlamıştır. Neredeyse kimsenin satmadığı ısınabilen iç çamaşırlar, çoraplar ve yelekler bulunmaktadır. Dışarıdan uygulanan basıncı akıma çeviren son derece elastik ve dayanıklı elyaflar güvenlik açısından çelik yelekler için ilgi çekicidir.
 
Alman Yapay Zeka Araştırma Merkezi (DFKI)’den Norbert Schmitz “asıl atılımı spor ve eğlence sektöründe bekliyorum” diyor. Vücut üzerindeki hareket sensörleri çok küçük ve ucuz hale getirilmiştir. Bunlar ivme, hız ve yeryüzü manyetik alanı şiddetini ölçmektedirler. Bu verilerden vücudun ve ayrı ayrı kas gruplarının hareketleri hesaplanabilir. Koşu esnasında short veya pantolon bireysel hareketleri ölçerken ayakkabı mesafeyi ve yerin gösterdiği tepki kuvvetini ölçer. Böylece profesyonel sporcular tekniklerini geliştirebilirken,  amatör sporcular düzgün spor yapıp yapmadıklarını kontrol edebilirler.
 
 Şimdilerde sensörler doğrudan kumaş ile birlikte derinin üzerinde bulunmaktadır. Schmitz bunu oldukça hoş bulmakta “bir kazağı giyip çıkarmak faaliyet sırasında sürekli hareket eden düzinelerce sensörü vücuda yapıştırmaktan çok daha kolay olmaktadır” diyor. Esasında sensörler tuş gibi giysilere sabitlenmekte batarya ise dikilmiş bir cepte bulunmaktadır. Her ikisi de yıkama öncesi giysiden uzaklaştırılmakta geri kalan elektronik elemanlar çamaşır makinesine girebilmektedir."Henüz kablolamanın kaç yıkamaya kadar dayandığı bilinmemekte fakat kumaşın çok sağlam ve daha az problem yaşatmaktadır."
 
Araştırmacılar hassas uygulamalarda bölgelerde bile sensörlerine güveniyorlar.  Lizbon’da gerçekleştirilen bir fuarda üreticiler modern tekniğin tıp ve hemşirelik hizmetlerini ne kadar iyileştirebileceğini gösterdiler. DFKI uzun vadeli EKG görevini yerine getirecek iç çamaşırları sergiledi.  Sistem halihazırda bir tıbbı sertifikaya sahiptir. Ayrıca vücut ısısını ve solunumu kontrol eden tekstiller de mevcuttur. Bu tekstillerin çocuk uyku setlerinde kullanılmasıyla birlikte anne babalar yavrularının sağlığı ile ilgili verilerini akıllı telefonlarından takip edebileceklerdir.
 
Japon Triple W şirketi mesane zayıflığı çeken insanlar için tuvalet zamanının geldiğini haber veren onu bir başparmak büyüklüğünde ultrasonik sensörler geliştirmiştir. Aynı zamanda iç çamaşırlar ve uyku setlerinde kullanılabilecek nem sensörleri geliştirilmiş, böylece herhangi bir istenmeyen sıvıyı fark edildiğinde otomatik olarak bakıcı veya hemşirelere bir mesaj gönderilebilmektedir.
 
Şu anda, araştırmacılar pilsiz çalışan tekstil yapmak için çalışıyorlar. Neden bir ceket aydınlatma efektleri için gerekli enerjiyi ekonomik bir mini bilgisayara veya aklı telefona şarj edemesin? Güney Koreli araştırmacılar giysi giyen taşıyıcının hareketini elektriğe çeviren kıyafetler üzerinde çalışıyorlar. Onlar birbirine sürten kaba silikon ızgara ve özel bir gümüş folyodan oluşan çift katlı bir kumaş geliştirdiler. Elektrostatik yükleme sayesinde enerjisi elde edilebilmektedir.
 
Gelecekte iplikler dokuma kumaş oluşturmaktan çok daha fazlasını yapacaklardır. Chemnitzer TITV’de çalışan bilim adamları sadece elektrik enerjisini üreten değil,  üretilen enerjiyi depolayan tekstilleri de hayal etmekteler. Prensip olarak araştırmacılar bunun için bilinen bataryaları küçültüp uzunluklarını arttırarak sonsuz bir filament haline getirmeyi istiyorlar. Böylece iplik pratikte batarya olarak üretilmiş olacaktır.
 

 

Şangay ‘da bulunan Fudan Üniversitesi’nde çalışan bilim adamı Huisheng Peng bu tür özel iplikleri eğirebilmektedir. Peng ince çelik telleri perovskit ve titandioksit ile kaplamaktadır. Her ikisi seramik malzeme normal güneş pillerinde kullanılmaktadır. Aslında, Çinli bilim adamları biraz başarı sağlamışlardır: yaklaşık dört santimetrekare büyüklüğünde tekstil güneş pili geliştirilmiş ve güneş ışığından bir miktar enerji kazanmak mümkün hale getirilmiştir.
 
 
Şekil: süper esnek lithium-ion pilinin kompozit iplik halinde oluşturulmasının şematik gösterimi [Journal of
Materials Chemistry A]
www.welt.de  adresinde yayınlanmış makaleden çevrilmiştir.
 
Orijinal metin için:
http://www.welt.de/print/wams/wissen/article148002232/Nur-Stoff-war-gestern.htm

Müslüm KAPLAN