Telefon: 0224 220 84 24

1. GİRİŞ

Günümüzde işletmeler verimli ve etken bir yapıya kavuşmak için kaynaklarını en iyi şekilde kullanmak zorundadırlar. Verimlilik oldukça geniş bir kavram olup, işletme düzeyinde incelenmesi; amaç ve görevlerin belirlenmesini, üretim kaynaklarının sağlanmasını, bunların kullanımına ilişkin tüm yönetim Senol M.F., Yaman N., Türker E, Çalışır S., Tabaklı G. Teknolojik Araştırmalar: TTED TTED 2009 (2) 38-42 işlevlerinin olduğu kadar bütün üretim kaynakları arasındaki etkileşim ve sonuçların belirlenmesini ve yorumlanmasını gerektirmektedir [1, 2, 3]. 
Çeşitli tekstil makinelerinin verimliliğinin belirlenmesinde genellikle randıman değeri esas 
alınmaktadır [3, 4]. Randımanı etkileyen en önemli parametrelerden birisi çalışma esnasında ortaya çıkan üretim kesintileridir. Buna yol açan nedenler arasında malzeme kalitesi, makine hataları ya da enerji 
kesintisinden kaynaklanan mekanik duruşlar sayılabilir. Bir dokuma makinesi ele alındığında ortaya çıkan 
iplik kopuşları makinenin randımanını, ürün kalitesini ve maliyetini doğrudan etkilemektedir. Aynı 
zamanda dokumadaki işçi sayısına ve dolayısıyla personel maliyetine de etki eder. Dokumada ortaya 
çıkan iplik kopuşları, malzeme kalitesinden, iplik ve bobin hazırlama proseslerinden, dokuma hazırlık 
işlemlerinden ve dokumadan kaynaklanabilir [4, 6]. 
Dokuma işletmelerinde üretim kayıplarını veya iplik kopuşlarının kabul edilebilecek seviyeye 
indirilmesi için yapılan çalışmaların yanında, yapılacak hızlı ve hatasız bir şekilde değerlendirilmesi 
işletmenin verimliliğinde büyük rol oynamaktadır [1]. 
Dokuma makinesindeki duruşların optimize edilmesi için duruş nedenleri incelenmeli, ek olarak 
detaylı duruş analizleri yapılmalıdır. Đplik eğirme, bobinleme veya çözgü çekme işlemlerinde olduğu gibi 
dokuma işlemindeki iplik kopuşlarının maliyete etkisi göz önüne alınmalıdır [6]. 
Dokuma işlemi sırasında ortaya çıkan kopuşların mamul kalitesi üzerindeki olumsuz etkisi 
yanında, iplik kopuş sayısı dokumahanenin verimliliğini ve dolayısıyla işletme masraflarını önemli 
ölçüde etkileyecektir [7]. 
Duruşların azaltılması için çok önemli bir unsur dokuma makinesi ayarlarının doğru yapılmasıdır. 
Dokuma makinelerinde birçok kontrol ve ayarlar elektronik olarak yapılmaktadır. Ayarların kolay olması 
ayar süresini kısaltmaktadır [8]. 
Randımanı etkileyen en önemli faktörler atkı ve çözgü kopuşları ile çalışma esnasında ortaya 
çıkan kısa ve uzun süreli duruşlardır. 
1.1. Atkı ve Çözgü Kopuşlarının Azaltılması 
Bir dokuma makinesinin bir saatlik çalışma zamanı boyunca 1,5 kopuştan daha az bir iplik kopuş
sayısıyla çalıştığı durumda en iyi kalitede kumaşların üretilebileceği kabul edilmektedir. Burada öncelikle 
malzemenin seçimi önemli rol oynamaktadır. Yapılan araştırmalarda pahalı elyaf karışımları 
kullanıldığında hammadde ve eğirme maliyetleri yüksek olsa da, dokuma maliyetlerinde iplik 
kopuşlarının azaldığı ve bu nedenle ikinci kalite mamul miktarının yarı yarıya azaldığı görülmüştür [6]. 
Bunun yanında hazırlanan çözgü levent kalitesinin de dokuma verimliliği ve özellikle çözgü iplik 
kopuşları üzerinde büyük etkisi vardır. Özellikle kötü hazırlanmış çözgüler daha fazla iplik kopuşlarına 
yol açarak dokuma maliyetlerini arttırdığı gibi, kalitenin de düşmesine neden olmaktadır [6]. 
1.2. Kopuş ve Duruşların Kontrolü 
Dokuma makinesinde duruş, tüm kumaş operasyonun en pahalı olanıdır. Dokuma ağızlığında 
kopuş sayısını, duruş sayısını, en düşük seviyede tutmak için duruş analizleri yapılır. Analiz sonuçları 
değerlendirilerek, dokumahanede alınması gereken önlemlerin yanında, özellikle malzeme performansı 
ile doğrudan ilgili tüm üretim birimlerinin süreçlerini iyileştirici önlemlerin alınmasını sağlayacak veriler 
elde edilir. Elde edilen verilere dayanarak, dokumahane verimliliği ve kumaş kalitesini arttıracak 
önlemlerin alınması sağlanır [6]. 
Bu çalışma kapsamında döşemelik kumaş üreten bir dokuma işletmesinde randıman ve randımanı 
etkileyen parametreler ele alınmıştır. Bu amaçla atkı ve çözgü kopuş sıklıkları, çeşitli nedenlerden ortaya 
çıkan duruşlar, makinelerin fiili çalışma ve duruş süreleri incelenmiştir [6]. 
2. MATERYAL ve METOT 
2.1 Materyal Teknolojik Araştırmalar: TTED 2009 (2) 38-42 Dokuma Dairelerinde Randıman Kayıplarının Analiz Edilmesi …
 
Döşemelik kumaş üreten dokuma işletmesinin randıman analizinde, 7 dokuma makinesinin toplam 
21 vardiyadaki (7 gün * 3 vardiya) çözgü, atkı ve diğer duruşlardan kaynaklanan tezgâhların duruş
verileri kullanılmıştır. Verilerin alındığı dokuma makinelerinin hepsi aynı özellikte olup, verilerin alındığı 
dokuma makinelerinin özellikleri aşağıdaki gibi olup, hepsi jakarlı dokuma makinesidir. 
Toplam Çözgü Tel Sayısı : 4848 tel 
Çözgü Sıklığı : 32 tel/cm. 
Çözgü Đplik Numaraları ve Cinsi : 200 denye PES 
Atkı Sıklığı : 14 Atkı/cm. 
Kullanılan Atkı Đplikleri : Nm 2 Şönil, Nm 30/2 Akrilik, Nm 20/2 Akrilik 
Ham En : 150 cm. 
Belirtilen süre içerisinde meydana gelen duruşlar SPSS programı kullanılarak çoklu doğrusal 
regresyon modeline göre analiz edilmiştir. 
3. BULGULAR VE TARTIŞMA 
Çalışmada, tezgâhların çalışma süreleri boyunca maksimum atabilecekleri atkı sayısı aşağıdaki 
gibi hesaplanmıştır [4]. 
Maksimum Atkı Sayısı * )
var
* 5,7 * 60 ( *
saat
dakika
diya
saat
dakika
devir
= V
Maksimum Atkı sayısı = 400 * 7,5 * 60 = 180000 atkı / vardiya
Bir vardiyada 126000 atkı atılan bu işletmede tam kapasite randımanı (R); 
100 *100
MaksimumAtkiSayisi
maksimumAtkiSayisi AttigiAtkiSayisi R
−= −*100 %70180000180000 126000 100 =−R = − olarak hesaplanmıştır. 
Đşletme içerisindeki uzun süreli duruşların ihmal edildiği, sadece makine duruşlarının dahil 
edildiği randıman (uzun süreli duruşlar çıkarılmış randıman, RM); 
*100( * )( * )100MaksimumAtkiSayisi durus devir
MaksimumAttigiAtki durus devir AttigiAtkiSayisi RM−− −= −*100 %80 77,(180000 60*400)
(180000 60*400) 126000 100 =−− −RM = − olarak hesaplanmıştır. 
Duruşlar ile bağlantılı randıman değerine; çözgü, atkı ve diğer duruşların etkisi istatistiksel olarak değerlendirilmiştir. Değerlendirmede kullanılan verilerin tanımlayıcı istatistik değerleri Çizelge 1’de Gösterilmiştir. 
Çizelge 1. Đstatistiksel verilerin tanımlayıcı istatistik değerleri Senol M.F., Yaman N., Türker E, Çalışır S., Tabaklı G. Teknolojik Araştırmalar: TTED TTED 2009 (2) 38-42 
 
Ortalama Standart sapma 
Uzun duruşlar çıkarılmış randıman 86.2335 3.5243 
Çözgü duruş adedi 19.98 16.755 
Atkı duruş adedi 11.28 8.855 
Diğer nedenler ile duruş adedi 24.2 19.701 
Değerlendirmede toplam 169 veri (örnek) kullanılmış, kullanılan verilerin ortalama ve standart 
sapma değerleri verilmiştir. Bu veriler yardımı ile randıman hesaplanmasında kullanılan modelin 
istatistiksel değerleri Çizelge 2’de verilmiştir. 
Çizelge 2. Uzun duruşlar çıkarılmış randımanın istatistiksel değerlendirilmesinde model özeti 
Model R R2 Düzeltilmiş
R2 
Standart 
sapma 
R2 
değişimi F df1 df2 Önem 
1 0,854 0,730 0,725 1,87147 0,730 149,257 3 166 0,000 
Çizelge 2’de görüldüğü gibi, R2 değeri % 73 çıkmaktadır. Düzeltilmiş R2 değerinin yüksek 
olması modelin hata oranının azlığını, modelin doğruluğunu göstermektedir. Çizelge 3’de uzun süreli 
duruşlar çıkarılmış randımanın belirlenmesinde çözgü, atkı ve diğer duruşların varyans analiz verileri 
gösterilmektedir. 
Çizelge 3. Duruşlar çıkarılmış randıman belirlenmesinde ANOVA değerlendirmesi 
Model Kareler 
toplamı df Kareler 
ortalaması F Önem 
Regresyon 1508,630 3 502,877 143,544 0,000 
1 Kalan 578,043 165 3,503 
Toplam 2086,673 168 
Her koşulda modelin anlamlı olduğu varyans analizlerinde önem 0’a yakın çıkmasından 
anlaşılmaktadır. Çizelge 4’de uzun süreli duruşlar çıkarılmış randıman değerlendirmesine ilişkin veriler 
bulunmaktadır. 
Çizelge 4. Uzun süreli duruşlar çıkarılmış randıman için değerlendirme sonuçları 
Model Korelasyon Koliner istatistik 
B t Önem Zeroorder Partial Part Tolerans VIF 
Sabit 92,461 261,388 0,000 
Çözgü 
duruş
adedi 
-0,131 -15,033 0,000 -0,611 -0,76 -
0,616 0,981 1,020
Atkı 
duruş
adedi 
-0,104 -13,972 0,000 -0,495 -
0,736 
-
0,572 0,969 1,032
Diğer 
duruşlar -0,097 -5,837 0,000 -0,227 -
0,414 
-
0,239 0,959 1,043
Çizelge 4’de görüldüğü gibi regresyon denklemi aşağıdaki gibi verilebilmektedir. 
RM= 92,461-0,131*Çözgü duruş adedi-0,104*Atkı duruş adedi-0,097*Diğer duruşlar 
Denklemden anlaşılacağı gibi, sırasıyla her bir çözgü, atkı ve diğer duruşlar için meydana 
gelebilecek randıman kaybının % 0.131, 0.104 ve 0.097 olduğu görülmektedir. Bulunan T değerlerine Teknolojik Araştırmalar: TTED 2009 (2) 38-42 Dokuma Dairelerinde Randıman Kayıplarının Analiz Edilmesi …
42 
göre değişkenler ayrı ayrı anlamlı olmaktadır. Kolinear istatistik testinden elde edilen tolerans ve VIF 
değerlerine göre değişkenler arasında yüksek korelasyon bulunmaktadır. Aradaki bu ilişki iplik kalitesinin 
çözgü ve atkı duruşlarını birlikte etkilediğini ve iplik kalitesinin öneminin yüksekliğini ortaya 
koymaktadır. 
Bulunan sonuçlardan incelenen işletme için randıman dolayısı ile verimliliği azaltan en önemli 
faktörün çözgü duruşları olduğu söylenebilir. Çözgü duruşlarının en fazla zaman kaybına neden olan 
faktör olduğunu göstermektedir. Đşletmede verimliliği artırmak için çözgü hazırlık işlemlerinin yüksek 
kalitede yapılmasının gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Verimliliği etkileyen 2. sıradaki faktörün atkı 
duruşlarının oluşturduğu görülmektedir. Đplik ve bobin sarım kalitesinin yanında atkı ayarlarının üzerinde 
durulmasının önemi ortaya çıkmaktadır. 
4. KAYNAKLAR 
1. Ak, P., Unsal, D., 1999, “Dokuma Salonunda Klima Haricindeki Lojistik Destek Konularının Salon 
Randımanına Etkisi”, Bitirme Tezi, Ege Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Đzmir. 
2. Lokmanoğlu, P., 1996, “Verimlilik Önemi ve Verimlilik Kültürü”, Tekstil ve Konfeksiyon, 3, 394-
396.. 
3. Başsorgun, B., Durur, G, 2005, “Performans Değerlendirme Ve Yönetimi Sisteminin Tekstil 
Đşletmelerinde Uygulanması”, TMMOB Tekstil Mühendisleri Odası Tekstil Teknolojileri ve Tekstil 
Makineleri Kongresi. 
4. Meriç, B., Özkal, A., 2002, “Döşemelik Kumaş Üreten Bir Đşletmede Randıman Analizi”, Uludağ
Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi, 7(1), 131-140. 
5. Çalışır, S., Tabaklı, G., 2008, “Dokuma Đşletmesinin Ekonomik Çalışmasını Etkileyen Parametreler”, 
Bitirme Tezi, Uşak Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Uşak. 
6. Bedez, T., Vahaplar, T., Koca, Ö., 2002, “Đplik-Dokuma Hataları ve Bu Hataların Kumaş Kalitesine 
Etkisi”, Bitirme Tezi, Ege Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Đzmir. 
7. Akkaya, Ş., 1999, “Duruş Hatasız Dokuma”, Tekstil ve Konfeksiyon,, 4, 312-314.